تسهیلات محیط زیست جهانی (GEF) سازمان مالی مستقلی است که در جهت اجرای پروژه هایی که منافع جهانی در پی دارند و معیشت پایدار را در جوامع محلی ارتقاء می دهند، وامهایی را در اختیار کشورهای در حال توسعه قرار می دهد.

سرمایه GEF

از سال ۱۹۹۱میلادی،GEF 6.8 میلیارد دلار کمکهای مالی اعطا نموده است و از طریق سرمایه گذاری مشترک و با اختصاص بیش از ۲۴میلیارد دلار از ۱۹۰۰ پروژه که منافعی برای محیط زیست جهان در بر دارند، در بیش ا ز ۱۶۰ کشور در حال توسعه و همچنین کشورهایی با اقتصاد در حال گذر حمایت نموده است.سرمایه GEFتوسط کشورهای اهدا کننده تامین می شود.

در سال ۲۰۰۶، سرمایه چهار سال GEF بالغ بر ۳/۱۳ میلیارد دلار توسط ۳۲ کشور اهدا کننده تامین گردید.

مدیریت پروژه های GEF

پروژه های GEF به صورت عمده توسط سازمانهای ذیل مدیریت می شود:

• برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد (UNEP)؛
• برنامه عمران سازمان ملل متحد (UNDP)؛
• بانک جهانی.

این سه سازمان نقش اصلی را در مدیریت پروژه های GEF بر عهده دارند و از طریق آنان GEF در جهت ارائه خدمات به کشورهای در حال توسعه، کشورهای شرق اروپا و فدراسیون روسیه که مجموعه ای بیش از ۱۶۰کشور را در بر می گیرد، مجموعه اي از پروژه های مختلف را گردآوری نموده است. به علاوه همکاری GEF با این شرکا، از تلاشهای منفرد آنان در زمینه همسو سازی موضوعات مورد علاقه محیط زیست جهانی با سیاستها و برنامه ها حمایت می نماید.

در سال ۱۹۹۱، شورای GEF فرصتهایی را در جهت مشارکت در اجرای پروژه ها در اختیار هفت سازمان دیگر به ترتیب ذیل قرار داد:

• بانک توسعه آفریقا (AfDB)؛
• بانک توسعه آسیا (ADB)؛
• بانک بازسازی و توسعه اروپا (EBRD)؛
• بانک توسعه داخلی آمریکا (IDB) ؛
• صندوق بین المللی توسعه کشاورزی (IFAD) ؛
• سازمان غذا و کشاورزی سازمان ملل متحد (FAO) ؛
• سازمان توسعه صنعتی سازمان ملل متحد (UNIDO).

معاهدات

GEF سرمایه لازم را به منظور کمک به کشورهای در حال توسعه در برآورده نمودن اهداف بیان شده در معاهدات محیط زیست بین المللی ارائه می نماید و به عنوان "ساز وکار مالی" چهار معاهده ذیل عمل می نماید:

• معاهده تنوع زیستی؛
• معاهده تغییرات آب و هوایی سازمان ملل؛
• معاهده بیابان زدایی سازمان ملل؛
• معاهده آلاینده های آلی ماندگار استکهلم.

معاهدات فوق راهنمایی های استراتژیک گسترده ای را در اختیار شورای GEF قرار می دهد. شورای GEF این راهنمایی ها را به معیارهای عملیاتی (دستور العمل) پروژه های GEFتبدیل می نماید. GEF همچنین با دیگر معاهدات و موافقت نامه های بین المللی ذیل در زمینه محیط زیست همکاری نزدیک دارد:

• با همکاری پروتکل مونترال معاهده وین در مورد مواد مخرب لایه ازن، وامهای GEF ، فدراسیون روسیه و کشورهای اروپای شرقی را در عدم استفاده از مواد شیمیایی مخرب لایه ازن یاری می دهد؛
• موافقت نامه های آبهای منطقه ای و بین المللی از ابتکار عمل GEF در حمایت از آبهای بین المللی پشتيباني مي نمايد.

انواع پروژه های GEF

پروژه های GEF به شش موضوع ذیل که از نظر محیط زیست جهانی حائز اهمیت هستند، می پردازد:

• تنوع زیستی؛
• تغییرات آب و هوایی؛
• منابع آبی جهان؛
• تخریب زمین؛
• لایه ازن؛
• آلاینده های آلی ماندگار.

تنوع زیستی

تقریباً نیمی از پروژه های GEF در جهت حفاظت و استفاده پایدار از تنوع زیستی بیولوژیکی شکل گرفته اند. به عنوان ساز و کار مالی کنوانسیون تنوع زیستی،GEF از راهنمائیهای کنفرانس اعضاء (COP) در زمینه سیاستها، استراتژی ها، اولویتهای برنامه و شرايط احراز صلاحيت براي استفاده از منابع در زمینه های مورد نظر کنوانسیون استفاده می کند. پروژه ها معمولاً با یک و یا تعداد بیشتری از چهار نوع زيست بوم بحرانی و اجتماعات انسانی به قرار ذیل، در ارتباط هستند:

• مناطق خشک و نیمه خشک؛
• منابع ساحلی، دریایی و آبهای شیرین؛
• جنگلها؛
• کوهها.
پروژه هاي تنوع زیستی از ابتکار عملهایی در جهت افزايش حفاظت از تنوع زیستی پایدار در محل اصلي مناطق حفاظت شده، ايجاد چشم انداز، تسهيل اجرای پروتکل ایمنی زیستی کارتاجینا(CPB) و اشاعه تجربيات و فن آوري حمایت می کنند. چهار استراتژی ذیل، اولویتهای تعیین شده و دستورالعمل مناطق مورد نظر تنوع زیستی را مشخص می نماید:
• تسهیل پایداری سیستمهای مناطق حفاظت شده در سطوح ملی؛
• همسو سازی حفاظت از تنوع زیستی در ایجاد چشم اندازهای زمینی/ دریایی و یا بخشها؛
• تسهيل اجرای معاهده سازمان ملل در زمینه پروتکل ایمنی زیستی کارتاجینا؛
• طراحي، اشاعه و درك روشهای مناسب برای مواجهه با موضوعات جاری و پديد آمده در زمينه تنوع زیستی.

دستور العملهای تکمیلی توسط شش برنامه عملیاتی که طیف وسیعی از زیست بوم ها و دیگر سیاستهای موجودGEF را در بر می گیرند، ارائه می شود.

در پروژه هاي تنوع زیستی بر حفاظت در محل اصلي و استفاده پایدار و افزایش نقش تسهیل کننده GEF در پروژه ها تاكيد شده است. به علاوه، اولویتهای استراتژیک تنوع زیستی GEF ، از برنامه های کاری اخیر معاهده تنوع زيستي حمایت نموده و تفکر رایج را در منطقه حفاظت شده منعکس می نماید.

تغییرات آب و هوایی

پروژه هایی که به موضوع تغییرات آب و هوایی می پردازد، دومین گروه بزرگ پروژه های GEF را تشکیل می دهد. به عنوان ساز وکار مالی معاهده تغییرات آب و هوایی سازمان ملل (UNFCCC)، GEF از راهنمائیهای کنفرانس اعضاء در زمینه سیاست، اولویتهای برنامه و معیارهای احراز صلاحیت استفاده می کند. پروژه های تغیرات آب و هوایی که به منظور کاهش خطرات مرتبط با تغیرات آب و هوا یی جهان طراحی شده اند، انرژی مورد نیاز توسعه پایدار را تامین می نمایند و در چهار زمینه ذیل سازماندهی می شوند:

• رفع موانع موجود در امور حفاظت و افزایش بازده انرژی؛
• ترغیب به استفاده از منابع انرژی تجدید پذیر از طریق رفع موانع در کاهش هزینه های اجرایی؛
• کاهش هزینه های بلند مدت فن آوریهایی که گازهای گلخانه ای را انتشار می دهند؛
• حمایت از توسعه حمل و نقل پایدار.

آبهای بین المللی

پروژه های GEF در زمینه جلوگیری از آلوده شدن آبهای بین المللی از اهداف موافقت نامه های منطقه اي و بين المللي تاثير پذيرفته و در مسير محقق نمودن آنها هدايت مي شوند. پروژه هاي مذكور به كشورها كمك مي كند تا از تجربيات يكديگر و چالشهايي كه در اين زمينه با آنها روبرو هستند مطلع شوند، با يكديگر همكاري نمايند و تغييراتي را در سطح داخلي در جهت مواجهه با مشكلات ايجاد نمايند.

طبقه بندی پروژه های مرتبط با آب به شرح ذیل است:

• آبگیر؛
• آب و خاک؛
• آلاینده ها.
تخریب لایه ازن

خارج نمودن مواد مخرب لایه ازن (ODS) روش بسیار موثری در دستیابی به منافع محیط زیست جهانی کوتاه مدت و بلند مدت است.GEF با همکاری پروتکل مونترال معاهده وین در زمينه مواد مخرب لایه ازن، پروژه هایی را با همکاری فدراسیون روسیه و کشورهای اروپای شرقی و آسیای مرکزی در زمینه توقف استفاده از مواد شیمیایی تخریب کننده لایه ازن (ODS) اجرا مي نمايد. پس از گذشت یک دهه از انجام همکاریهای بین المللی، از تمرکز بعضی از مواد شیمیایی مذکور در جو، كاسته شده است.

تخریب زمين

انگیزه GEF در تامین بودجه فعالیتهایی در زمینه پیشگیری و کنترل تخریب زمین از ماهیت و گستره ارتباط آن با تغییرات محیط زیست جهانی نشات می گیرد. جنگلهای تخریب شده و منابع آبی آلوده، تنوع زیستی را در معرض خطر قرار داده، موجب بروز تغییرات آب و هوایی گرديده و سیکلهای هیدرولوژیکی را مختل می نمایند. با توجه به اهداف معاهده بیابان زدایی سازمان ملل (UNCCD)، تعداد كثيري از پروژه های GEF به منظور مقابله با تخریب زمین در قالب چهار زمینه ای که در بالا به آن اشاره گردید اجرا مي شوند. در سال ۲۰۰۲ شورای GEF، تخریب زمین را به عنوان زمینه کاری جدید تصویب نمود و در سال ۲۰۰۳، UNCCD، GEF را به عنوان ساز و کار مالي رسمی پذیرفت.

آلاینده های آلی پایدار

در سال ۲۰۰۱، كشورها معاهده آلاینده های آلی ماندگار استکهلم (POPs) را تصویب كرده و GEF را به عنوان ساز وکار مالی موقت معرفی نمودند. در زمان اجرايي شدن معاهده، GEF رسماًَ تحت اين عنوان فعاليت خواهد نمود. در اکتبر سال ۲۰۰۲، شورای GEF، آلاینده های آلی ماندگار را به عنوان زمینه کاری جدید تصویب نمود.

آلاینده های مذكور، ترکیبات بسیار پایداری هستند که از طریق فرایند مکرر تبخیر و رسوب گذاری در جهان در چرخش هستند و از طریق اتمسفر و اقیانوس به مناطق دوردست منتقل می شوند. این مواد در بافتهای موجودات زنده انباشته می شوند و آلاینده های آلی را از طریق غذا و آب و هوا جذب می نمایند. آلاینده های آلی موجب نقص عضو، سرطان و اختلال در سیستمهای ایمنی و تولید مثل گردیده و تهدیدی برای تنوع زیستی محسوب می شوند و حتی پتانسیل ایجاد اختلال در سطح زيست بوم را نیز دارند.

مشارکت دادن بخش خصوصی

با توجه به تجربه بخش خصوصی و منابع فنی، مدیریتی و مالی که در اختیار دارد، اهمیت مشارکت بخش خصوصی در حل مشکلات محیط زیست جهانی مانند تغییرات آب و هوایی و کاهش تنوع زیستی مشخص می گردد. عواملی مانند صرفه جویی های انجام شده در هزینه ها ی مربوط به فعالیتهای دوستدار طبیعت وهمچنین انتظارات افراد در جهت استفاده از محصولات دوستدار محیط زیست جهانی ، تغییراتی را در دیدگاه بخش خصوصی ایجاد نموده است.

بخش خصوصی به عنوان یکی از ذی نفعان کلیدی در فعالیتهای GEF شناخته شده است و نقش مهمی در مواجه با چالشهای محیط زیست جهانی در همکاری با GEF ایفا می نماید. GEF همچنین تلاش می نماید تا بخش خصوصی را در جهت یافتن فرصتهایی در شناسایی مفاهیم، اهداف، عملیات مالی و پایش پروژه های GEF ترغیب نماید.

همیت مشارکت دادن بخش خصوصی در فعالیتهای GEF در روند بازسازی ساختار GEF مورد تاکید قرار گرفت. سند بازسازی ساختار GEF، بخش خصوصی را در زمره شرکای GEF قرار می دهد (پاراگراف ۲۸)."... سازمانهای مجری، مسئولیت هماهنگیهای مربوط به آماده سازی پروژه های GEF و اجرای آنها را توسط بانکهای توسعه چند جانبه، آژانسهای تخصصی ، آژانسهای سازمان ملل، دیگر موسسات بین المللی، موسسات توسعه دوجانبه، موسسات ملی، موسسات غیر دولتی، بخش خصوصی و موسسات دانشگاهی را بر عهده داشته و مزایای نسبی همکاری با آنها را در اجرای موثر و مقرون به صرفه مد نظر قرار می دهد."

سند باز سازی GEF به نقش کلیدی بانک جهانی به عنوان یکی از سازمان های مجری GEF در تضمین توسعه و مدیریت پروژه های سرمایه گذاری تاکید می نماید. بانک جهانی در راستای اهداف GEF و استراتژی توسعه پایدار در کشورهای ذیصلاح از تجارب سرمایه گذاری شرکت دارایی بین المللی (IFC) وشرکتهای تابع خود به منظور ارتقاء فرصتهای سرمایه گذاری و تجهیز منابع بخش خصوصی استفاده می نماید.

تشکلهای مردم نهاد (NGO)

تشکلهای مردم نهاد به عنوان حامیان آگاه و موثر در تشکیل GEF و تدوین برنامه عمل آن از ابتدا نقش داشته اند. امروزه، تشکلهای مردم نهاد در سطوح محلی و بین المللی، نه تنها در زمینه پروژه ها، بلکه در ابعاد سیاست GEF نیز نقش اساسی را ایفا می نمایند. موسسات روستایی و دیگر گروههای اجتماعی، موسسات دانشگاهی و بنیادها در زمره شرکای اصلی GEF قرار دارند.

بیش از ۱۵۰ پروژه ای که اعتبار آنها توسط GEF و یا با کمک آن تامین می شود از طریق عقد قرارداد و یا زیر قرارداد با گروههای غیر دولتی در حال اجرا هستند. بیش از ۶۰ شبکه تشکل مردم نهاد منطقه ای و جهانی در طراحی و اجرای پروژه های جهاني GEF در زمينه آب فعال هستند. برنامه وامهاي کوچک GEF که توسط UNDP اجرا می شود، وامهایی تا سقف ۰۰۰/۵۰ دلار در اختیار بیش از یک هزارو دویست پروژه که توسط تشکلهای مردم نهاد اجرا می شود، قرار داده است.

تدوین پروژه

در صورت احراز صلاحيت کشورهای میزبان در جهت دریافت منابع مالی GEF، هر فرد و یا گروهی می تواند پروژه ای را مستقیماً به آژانسهای اجراییGEF ارائه نماید. لازم است درطرح پيشنهادي، اولویتهای توسعه ملی و منطقه ای کشور و یا کشورهای ذينفع منعکس شود. تمام پروژه های GEF می بایست توسط کشورها و از طریق مشورت با نمایندگان GEF( عامل اجرایی) در کشور دریافت کننده منابع مالی انجام شود. لازم به ذکر است که كمكهاي مالي GEF صرفاً در جهت اجرای پروژه هایی درزمينه بهبود كيفيت محیط زیست جهانی و یا کاهش ریسک اعطا مي گردد.

پروژه هایی که معیارهای اصلی را دارا باشند توسط پیشنهاد دهندگان،UNDP، UNEP و یا بانک جهانی پي گيري می شوند. وارد کردن طرح پیشنهادی پروژه در برنامه کاری توسط هیاتی مرکب از سه سازمان مذکور، هیئت مشورتی علمی- فنی و در صورت نیاز دبیر خانه های معاهدات انجام می شود. برنامه های کاری GEF توسط ۳۲ عضو شورای GEFکه حداقل هر شش ماه یکبار تشکیل جلسه می دهند، تصویب می شود.

شورای GEF

ورای GEF در مقام هیات مستقلی از مدیران که مسئولیت اصلی توسعه، تصویب و ارزیابی برنامه های GEF را بر عهده دارد، عمل می نماید. شورا از ۳۲ عضو تشکیل شده است (۱۶ عضو از کشورهای در حال توسعه، ۱۴ عضو از کشورهای توسعه یافته و ۲عضو از کشورهایی با اقتصاد در حال گذار) که دو بار در سال برای مدت سه روز تشکیل جلسه می دهند. کلیه تصمیمات از طریق اجماع آراء صورت می پذیرد. سیاست منعطف شورا نسبت به تشکلهای مردم نهاد و نمایندگان جوامع مدنی، این شورا را در بین موسسات مالی بین المللی متمایز نموده است.

هیئت مشورتی علمی و فنی (STAP)

STAP راهنمائیهای استراتژیک علمی و فنی را در مورد استراتژی و برنامه های GEF ارائه می نماید. ۱۵ کارشناس برجسته بین المللی که در زمینه های کاری GEF (موضوعات زیستی، ایمنی زیستی، تغییرات آب و هوا، مدیریت سواحل و آبهای شیرین، توسعه پایدار و مدیریت، آلوده کننده های آلی پایدار و مدیریت جامع زیست بوم) متخصص هستند در STAP عضویت دارند.

STAP همچنین از نظرات کارشناسان دیگر در مورد پروژه های منفرد استفاده می کند.

اهداف STAP به قرار ذیل است:

• شناسایی و ارائه راهنمائیهای استراتژیک در مورد اولویتهای علمی و فنی، انسجام علمی و فنی برنامه ها و استراتژیهای عملیاتیGEF ، موضوعات پديد آمده و شکافهای ایجاد شده در اجرای برنامه های عملیاتی؛
• راهنمائیهای علمی و فنی با هدف ارتقاء سطح علمی و فنی پروژه های GEF و حمایت از آنان؛
• ارتقاء سطح همکاری با دیگرهیاتهای علمی و فنی، اجتماعات و بخش خصوصی در زمینه های مرتبط با اولویتهای GEF؛
• راهنمائی در زمینه افزایش ظرفیت علمی و فنی در راستای توسعه و اجرای پروژه های GEF؛
• راهنمایی در مورد انجام تحقیق در ارتباط با اولویتهای استراتژیک GEF؛
• راهنمایی در مورد پایش و ارزیابی شاخصهای پروژه ها در زمينه هاي مشخص فعاليت GEF و موضوعات مرتبط.

معيارهاي احراز صلاحيت كشورها در جهت دريافت كمكهاي مالي GEF و سيكل پروژه

هر فرد و يا گروه ذيصلاح مي تواند پروژه اي را بر اساس دو شاخص اصلي ذيل پيشنهاد نمايد:

• پروژه بايد اولويتهاي ملي و يا منطقه اي را منعكس نمايد و از حمايتهاي كشور و يا كشورهاي ذينفع برخوردار باشد؛
• پروژه بايد موجب بهبود كيفيت محيط زيست در جهان و كاهش خطراتي گردد كه آن را تهديد مي نمايد.

طرح اوليه پروژه بايد مستقيماَ به UNDP، UNEP و يا بانك جهاني ارائه داده شود.

احراز صلاحيت كشور در جهت دريافت كمكهاي مالي GEFاز دو طریق ذيل صورت مي گيرد:

• كشورهاي در حال توسعه كه معاهده مربوطه را تصويب نموده اند، مي توانند پروژه هايي را در زمينه تنوع زيستي و يا تغييرات آب و هوايي ارائه نمايند؛
• ديگر كشورها و به خصوص آن دسته از كشورهايي كه اقتصاد در حال گذار را تجربه مي كنند در صورتي كه كشور مربوطه طرف معاهده بوده و شرايط دريافت وام از بانك جهاني و يا دريافت كمكهاي فني از UNDP را داشته باشد، حائز شرايط خواهند بود.

منافع مازاد

GEF در پروژه هايي كه منافع افزوده داشته و منافع ملي را به منافع جهاني تبديل مي نمايند، سرمايه گذاري مي كند. به عنوان مثال اگرچه فن آوري انرژي خورشيدي و يا زغال سنگ / سوختهاي گازوئيلي هر دو هدف توسعه ملي (توليد نيرو) را برآورده مي نمايند، ولي فن آوري انرژي خورشيدي اقتصادي تر است. در صورت وجود دو حق انتخاب؛ يكي با هزينه كمتر و آلودگي بيشتر و ديگري با هزينه بيشتر و آلودگي كمتر؛ وامهاي GEFبه پروژه اي كه دوستدار محيط زيست است، تعلق مي گيرد.

گرد آوري و ترجمه: ويدا منتخب